اثر شبکه‌ای (Network Effect) چیست و چه تاثیری بر ارزهای دیجیتال دارد؟

علیرضا آقازاده

در عصر دیجیتال امروز، موفقیت برخی محصولات و شکست دیگران اغلب به یک عامل کلیدی و پنهان بستگی دارد: اثر شبکه‌ای. این مفهوم اقتصادی قدرتمند توضیح می‌دهد چرا فیس‌بوک بر اورکات غلبه کرد، چرا بیت‌کوین همچنان سلطان ارزهای دیجیتال باقی مانده و چرا برخی پلتفرم‌ها علی‌رغم فناوری برتر رقبا، همچنان بازار را در دست دارند. اثر شبکه‌ای مانند نیرویی نامرئی عمل می‌کند که می‌تواند محصولات را به قله‌های موفقیت برساند یا آنها را به فراموشی بسپارد.

در این مقاله، با مفهوم اثر شبکه‌ای و انواع آن آشنا خواهید شد و خواهید دید چگونه در صنایع مختلف از شبکه‌های اجتماعی تا ارزهای دیجیتال عمل می‌کند. همچنین با پدیده جالب اثر شبکه‌ای منفی آشنا شده و درک خواهید کرد چرا گاهی افزایش کاربران می‌تواند به کاهش ارزش شبکه بینجامد. با ما همراه باشید تا این مفهوم تأثیرگذار را که می‌تواند دید شما به دنیای دیجیتال را متحول سازد، بیشتر بشناسید.

بیشتر بخوانید: تحول دیجیتال و تغییر قوانین کسب‌وکار

اثر شبکه‌ای چیست؟

اثر شبکه‌ای یک مفهوم اقتصادی است و مفهوم آن این است که با افزایش کاربران یک محصول، پروژه یا شبکه، ارزش آن نیز بیشتر خواهد شد. وقتی این پدیده شکل گرفته باشد، هر کاربر جدید با ورود به شبکه بر ارزش آن محصول می‌افزاید. این مسئله به‌نوبه خود باعث ایجاد انگیزه در کاربران جدیدتر برای پیوستن به شبکه می‌شود و این چرخه به همین شکل ادامه پیدا می‌کند.

نمونه بارز اثر شبکه‌ای، تلفن است. یک فناوری مانند تلفن تنها در صورتی ارزش دارد که افراد زیادی از آن استفاده کنند. تصور کنید که تنها یک نفر در جهان تلفن داشته باشد. مسلم است که در چنین صورتی، شبکه تلفن کاربردی نخواهد داشت و شبکه‌ای که کاربردی نداشته باشد، ارزشی هم ندارد. برای ارزشمند بودن این شبکه، باید افراد زیادی به استفاده از آن روی بیاورند و هرچه تعداد کاربران بیشتر شود، ارزش آن هم به‌طور تصاعدی بالا می‌رود.

در روزهای ابتدایی اختراع تلفن ارزش این نوآوری بسیار پایین بود. در گذشته‌های نه‌چندان دور فقط افراد کمی در خانه‌های خود تلفن داشتند. علاوه بر این، خانه‌های آنها باید از لحاظ فیزیکی به هم متصل می‌بود تا امکان استفاده از تلفن را داشته باشند.

اما با بلوغ این فناوری، امکان خرید تلفن برای افراد بیشتری فراهم شد و این امر به افزایش ارزش کل شبکه انجامید. با افزایش تعداد کاربران، ارزش و کاربرد شبکه نیز افزایش یافت و این باعث ایجاد یک حلقه بازخورد مثبت شد؛ به‌طوری‌ که هرروزه افراد بیشتری به آن می‌پیوستند و ارزش آن به‌طور تصاعدی رشد می‌کرد.

انواع اثر شبکه‌ای

همان‌طور که گفته شد، اثر شبکه‌ای به پدیده‌ای گفته می‌شود که در آن ارزش یک محصول یا خدمت، با افزایش تعداد کاربران آن، بیشتر می‌شود. این اثر، دو نوع اصلی دارد: مستقیم و غیرمستقیم. در ادامه، به بررسی دقیق‌تر این دو نوع اثر شبکه‌ای خواهیم پرداخت،

اثر شبکه‌ای مستقیم

همان چیزی است که تا به اینجا درباره آن توضیح دادیم؛ یعنی حالتی که افزایش کاربران، باعث افزایش ارزش شبکه می‌شود. مثال تلفن که از آن صحبت کردیم، نمونه خوبی از اثر شبکه‌ای مستقیم است.

اثر شبکه‌ای غیرمستقیم

کمی پیچیده‌تر است. تأثیرات جانبی که این مفهوم به آن اشاره دارد بیشتر از چیزی است که در نوع مستقیم با آن سروکار داریم. بسیاری از پلتفرم‌هایی که ما امروزه با آنها روبه‌رو هستیم، با گروه متفاوتی از کاربران کار می‌کنند. اثر شبکه‌ای غیرمستقیم به این معنی است که افزایش کاربران از یک گروه خاص، باعث افزایش ارزش پلتفرم برای کاربرانِ گروه دیگر می‌شود.

یک سرویس حمل‌ونقل آنلاین مانند اسنپ را در نظر بگیرید. افزایش تعداد مسافران در این سرویس نه‌تنها ارزش کل شبکه را افزایش می‌دهد، بلکه برای رانندگان نیز مفید است. تأثیری را که افزایش کاربران اسنپ برای رانندگان دارد، می‌توان نمونه‌ای از اثر شبکه‌ای غیرمستقیم دانست. البته در بسیاری از موارد، این اثر دوطرفه است. به‌عنوان مثال، افزایش تعداد راننده‌ها نیز همین اثر مثبت را برای مسافران دارد و راحتی بیشتری را برای آنها ایجاد می‌کند.

یک پروژه با اثر شبکه‌ای قوی به توسعه‌دهندگانی ماهر برای بررسی و رفع اشکال‌های کد آن نیاز دارد؛ زیرا پای حجم بالایی از ارزش در میان است (و اعتبار خود شبکه نیز دائماً در معرض خطر است).

بیشتر بخوانید: تفاوت تحول دیجیتال و اقتصاد دیجیتال: دو مفهوم کلیدی در عصر فناوری

نمونه‌های اثر شبکه‌ای

نمونه‌های مدرن اثر شبکه‌ در طیف متنوعی از محصولات دیده می‌شود. یکی از نمونه‌های آشکار این اثر، شبکه‌های اجتماعی است. کاربران شبکه‌های اجتماعی اغلب تمایل دارند به شبکه‌هایی بپیوندند که توسعه‌دهندگان شبکه‌های اجتماعی معروف قبلی آنها را توسعه داده‌اند. این کار افراد را ترغیب می‌کند که به تعداد محدودی از پلتفرم‌ها روی بیاورند و به‌ این‌ ترتیب، تنها چند سرویس به موقعیت‌های انحصاری می‌رسند.

اگر شرکت‌های نوپا بخواهند یک پلتفرم شبکه اجتماعی جدید را عرضه کنند، به‌سختی می‌توانند حجم لازم کاربران را بدست آورند؛ زیرا اثر شبکه‌ای پلتفرم‌های پیشرو بازار باعث برتری آنها در این رقابت خواهد شد.

مثال‌های عینی:

مثال خوب دیگر برای اثر شبکه‌ای، سامانه‌های هوشمند حمل‌ونقل شهری هستند. به‌عنوان مثال در کشور آمریکا، شرکت‌های اوبر (Uber) و لیفت (Lyft) به‌قدری در این بازار تسلط پیدا کرده‌اند که سرویس‌های جدیدتر، عملاً امکان رقابت با آنها را ندارند. در ایران می‌توان چنین وضعیتی را در سرویس‌های اسنپ و تپسی مشاهده کرد. شبکه کاربران این دو شرکت و انحصار آنها تا حدی گسترده است که جای زیادی را برای سرویس‌های جدیدتر باقی نمی‌گذارد.

همین موضوع درباره ای‌بی (Ebay) و آمازون در حوزه فروش آنلاین، گوگل در حوزه جستجوی اینترنتی، ایر بی‌ان‌بی (AirBNB) در حوزه اجاره آنلاین، مایکروسافت در حوزه سیستم‌عامل‌های سازمانی و اپل در حوزه گوشی صدق می‌کند.

با این اوصاف، ممکن است این سؤال به ذهنتان خطور کند که آیا فقط شرکت‌های انتفاعی با مدل‌های تجاری مشخص می‌توانند به اثر شبکه‌ای دست یابند؟ خیر. ویکی‌پدیا نمونه خوبی از یک پروژه منبع باز است که اثر شبکه‌ای چشمگیری ایجاد کرده است.

اثر شبکه‌ای و ارزهای دیجیتال

اثر شبکه‌ای در زمینه ارزهای دیجیتال و بلاک چین از اهمیت بالایی برخوردار است. بیت کوین را در نظر بگیرید. در کنار همه خصوصیات مطلوب بیت کوین، این ارز دیجیتال اثر شبکه‌ای بسیار قدرتمندی دارد.

ماینرهای شبکه بیت کوین از امنیت آن پشتیبانی می‌کنند و برای تداوم عملکرد آنها، نقدینگی زیادی وجود دارد. حال تصور کنید شبکه دیگری راه‌اندازی شده است که دقیقاً هدفی مشابه بیت کوین را دنبال می‌کند. ماینرهای این شبکه ممکن است حتی پاداش بیشتری دریافت کنند؛ اما نقدینگی این شبکه به‌اندازه‌ای نیست که آنها بتوانند در هر زمان دلخواه، پاداش‌های خود را تبدیل کنند و یا از شبکه خارج شوند.

بنابراین آنها دو گزینه پیش رو خواهند داشت: اینکه خطر کنند و امیدوار باشند که نقدینگی شبکه جدید در آینده بهبود می‌یابد، یا اینکه به استخراج بیت کوین ادامه دهند و اطمینانی نسبی داشته باشند که همچنان قادر به فعالیت در این کسب‌وکار خواهند بود. اثر شبکه‌ای این‌گونه کار می‌کند. حتی اگر گزینه جدید از لحاظ فناوری برتر باشد یا پاداش بیشتری بدهد، مهاجرت از بیت کوین به آن لزوماً منطقی نیست.

البته لازم به ذکر است که این وضعیت صرفاً نتیجه اثر شبکه ای بیت کوین نیست. بیت کوین ویژگی‌های ذاتی و منحصربه‌فردی دارد که ایجاد شبکه ای با همان ویژگی‌ها اساساً کار دشواری است. بنابراین به این مثال بیشتر به‌عنوان یک آزمایش فکری نگاه کنید.

تاثیر اثر شبکه ای در دیفای

اثر شبکه ای در فضای امور مالی غیرمتمرکز (دیفای) نیز اهمیت بالایی دارد. اگر یک محصول، خدمات یا حتی قرارداد هوشمند بتواند در این فضا به موفقیت بزرگی برسد و انقلابی را ایجاد کند، رقابت با آن برای سایر محصولات سخت خواهد شد. البته دیفای هنوز در مراحل اولیه راه خود است. بسیاری از افراد معتقدند که تاکنون هیچ محصولی در این فضا اثر شبکه ای چشمگیری را ایجاد نکرده که بتواند آن را به پیروز قاطع این بازار تبدیل کند.

اثر شبکه‌ای منفی

جالب است بدانید که نوع دیگری از اثر شبکه‌ای هم وجود دارد و آن، اثر شبکه‌ای منفی است. اثر شبکه‌ای منفی دقیقاً نقطه مقابل موارد ذکرشده در بالاست؛ یعنی هر کاربر جدید به‌جای افزودن ارزش، بخشی از ارزش اکوسیستم را از بین می‌برد.

برای درک بهتر می‌توانید آن را به ترافیک تشبیه کنید. زمانی که تعداد خودروهای موجود در یک جاده بیشتر از ظرفیت آن باشد، اضافه‌شدن هر یک خودروی جدید، عملکرد آن را بیشتر با مشکل مواجه خواهد کرد. همین ترافیک می‌تواند برای شبکه‌ها نیز اتفاق بیفتد. در چنین مواقعی، اصطلاحاً می‌گوییم که شبکه دچار «ازدحام» شده و یا «اشباع» شده است.

این موضوع در طراحی بلاک چین‌ها اهمیت بالایی دارد. طراحی بلاک چین‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که هر کاربر جدید، ارزشی را به شبکه آنها بیفزاید. به‌بیان دیگر، بلاک چین‌ها باید از ارزش شبکه ای منفی اجتناب کنند؛ چراکه این کلید دستیابی به مقیاس‌پذیری در بلاک چین‌هاست. اگر هر کاربر جدید باعث افزایش ترافیک و کاهش مقیاس‌پذیری آن شود و سرعت تراکنش‌ها را کاهش دهد، یعنی بلاک چین موردنظر دچار اثر شبکه‌ای منفی است.

مثال کاربردی

به‌عنوان مثال، گس (Gas) یا کارمزد تراکنش در شبکه اتریوم با سیستمی مشابه مناقصه تعیین می‌شود. هریک از کاربران اتریوم، کارمزدی را به ماینرهای این شبکه پیشنهاد می‌کند. با اضافه‌شدن کاربران و افزایش استفاده، کاربران برای اینکه بتوانند تراکنش خود را در اولویت قرار دهند و از دیگران پیشی بگیرند، کارمزدهای پیشنهادی خود را بالاتر می‌برند. همین مسئله باعث افزایش نرخ کلی کارمزدها در شبکه اتریوم می‌شود.

با این حال، مشکلی که وجود دارد این است که این روند نمی‌تواند تا همیشه ادامه داشته باشد. زمانی می‌رسد که کارمزد شبکه اتریوم به‌اندازه‌ای زیاد می‌شود که فعالیت در این شبکه، صرفه اقتصادی نداشته باشد. در این شرایط، برخی از کاربران شبکه اتریوم را ترک می کنند. این نمونه‌ای از اثر شبکه‌ای منفی است.

البته راهکارهایی برای حل این مشکل در شبکه اتریوم در نظر گرفته شده است. به‌عنوان مثال، EIP-1559 یک طرح پیشنهادی ارتقای اتریوم است که در سیستم کارمزدهای اتریوم تجدیدنظر می‌کند. علاوه بر این، مجموعه‌ای از به‌روزرسانی‌ها در نسخه دوم اتریوم (اتریوم ۲.۰) وجود دارد که توان عملیاتی این شبکه را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد. این اقدامات می‌تواند به رفع مشکل کارمزد بالای تراکنش‌ها در زمان افزایش فعالیت در شبکه کمک کند.

جمع‌بندی

اثرشبکه‌ای نیرویی قدرتمند در اقتصاد دیجیتال است که تأثیر عمیقی بر موفقیت محصولات و خدمات دارد. این مفهوم اقتصادی که با افزایش تعداد کاربران، ارزش شبکه را به صورت تصاعدی افزایش می‌دهد، در صنایع مختلف از شبکه‌های اجتماعی گرفته تا بلاک چین‌ها و ارزهای دیجیتال نقشی حیاتی ایفا می‌کند.

درک این مکانیسم برای توسعه‌دهندگان و کارآفرینان بسیار ارزشمند است. آنها با بهره‌گیری از این اصل، حاضرند هزینه‌های اولیه زیادی را برای تبلیغات و حتی ارائه رایگان محصولات خود متحمل شوند، زیرا می‌دانند که ایجاد یک اثرشبکه‌ای قدرتمند، در نهایت همه این تلاش‌ها را جبران خواهد کرد. در حقیقت، زمانی که یک محصول به نقطه بحرانی اثرشبکه‌ای برسد، رشد آن خودکار شده و کاربران خود به گسترش شبکه کمک می‌کنند.

منبع: ارز دیجیتال

بیشتر بخوانید: استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی برای مدیریت دارایی آینده